88 lat psychologii w Poznaniu

utworzone przez | maj 7, 2007 | Aktualności, Historia

7 maja 1919 – 7 maja 2007

Prof. Ryszard Stachowski

 

„To, czego nie udało się dokonać w XVI stuleciu Lubrańskiemu i Latalskiemu, w XVII Rozdrażewskiemu i jezuitom, w XVIII Rogalińskiemu, a w XIX Zakrzewskiemu, Lipskiemu, Cieszkowskiemu, Libeltowi, Metzigowi i innym mężom, dbałym o rozniecenie wielkiego ognia nauki i oświaty w stolicy Wielkopolski, to doprowadził szczęśliwie do skutku prof. Heliodor Święcicki, zapisując zaszczytnie swe imię w historii kultury naszej”. Tak w roku 1924 pisał w Księdze Pamiątkowej 1919-1923 Profesor Adam Wrzosek (1875-1965), świadek otwarcia w dniu 7 maja 1919 roku Wszechnicy Piastowskiej w Poznaniu (w dniu 10 kwietnia 1920 roku na wniosek Senatu zatwierdzony przez Ministerstwo b. Dzielnicy Pruskiej nazwa Wszechnicy Piastowskiej została zmieniona na Uniwersytet Poznański. Obecną nazwę Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nasza uczelnia nosi od dnia 24 grudnia 1955 roku).

Uroczystość inauguracyjna odbyła się w zbudowanym w stylu neoromańskim na siedzibę cesarza Wilhelma II i oddanym do użytku 21 sierpnia 1910 roku Zamku przy ul. Wjazdowej 1 (obecnie ul. Św. Marcin między ul. Gwarną i ul. F. D. Roosevelta). Na początku kwietnia 1919 roku Komisariat Naczelnej Rady Ludowej, występujący jako równorzędny partner rządu polskiego w Warszawie, przekazał Uniwersytetowi parter i część podziemi (oprócz pierwszego piętra, które było siedzibą miejskich i wojewódzkich władz administracyjnych) Zamku pocesarskiego, zajmowanego wcześniej przez szpital wojskowy. Na posiedzeniu Komisji Uniwersyteckiej w dniu 5 kwietnia tegoż roku nadano Zamkowi nazwę Collegium Maius, które przetrwało do roku 1939. W wieży na pierwszym piętrze mieściła się także prywatna kaplica pary cesarskiej, w której – przed przemieniem jej w osobisty gabinet Hitlera będący jego odpowiednikiem w Kancelarii Rzeszy w Berlinie) – każdej jesieni rozpoczynano kolejny rok akademicki.

Uroczystość inauguracyjną poprzedziła uroczysta Msza św. w Katedrze, po której nastąpił pochód do Collegium Maius i poświęcenie gmachów uniwersyteckich. Uroczysta inauguracja zbiegła się z czterystuleciem powołania do życia przez biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego (1456-1520) Akademii Lubrańskiego, która wprawdzie nie miała statusu wyższej uczelni, jednakże uchodzi za duchową poprzedniczkę Wszechnicy piastowskiej.

Komisja Organizacyjna Uniwersytetu, która odbyła swoje pierwsze posiedzenie 11 listopada 1918 roku, wywodziła się ze środowiska Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Jej przewodniczący (zarazem prezes PTPN) Profesor Heliodor Święcicki (1854-1923), lekarz i historyk medycyny, został w dniu 30 stycznia 1919 roku (tę datę Prof. Antoni Czubiński uważa za oficjalną datę utworzenia Uniwersytetu Poznańskiego) wybrany pierwszym rektorem Uniwersytetu i sprawował tę funkcję do dnia swojej śmierci. Tegoż 30 stycznia na mocy dekretu Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej (NRL) nastąpiło formalne utworzenie Wydziału Filozoficznego, który rozpoczął działalność 1 kwietnia 1919 roku. Zrazu osobą rekomendowaną przez Komisję Uniwersytecką do zorganizowania w ramach tego wielokierunkowego Wydziału (w jego skład wchodziło 21 katedr i 15 seminariów) studium psychologii była dr filozofii Ludwika Dobrzyńska-Rybicka (1868-1958), która już wcześniej wygłaszała odczyty z psychologii najpierw w działającym w Poznaniu od roku 1910 Kole Pań, a od roku 1913 – w Towarzystwie Wykładów Naukowych, prowadzącym systematyczne kursy z różnych przedmiotów. Jednakże pod koniec stycznia 1919 roku Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie zgłasza kandydaturę dr. Stefana Błachowskiego (1889-1962), od 1 stycznia roku 1914 starszego asystenta w Instytucie Psychologicznym i Seminarium Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego a od 1 lutego 1918 do dnia 8 lipca 1919 roku etatowego asystenta Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego. W dniu 1 kwietnia 1919 roku dr Błachowski otrzymuje płatny urlop związany z powołaniem go na stanowisko docenta prywatnego psychologii eksperymentalnej w Uniwersytecie Poznańskim z pensją 6 tys. marek. Przedstawiciele tej kategorii docentów bez habilitacji mieli – pod rygorem utraty prawa wykładania – obowiązek habilitowania się w ciągu dwóch lat. Błachowski jeszcze w maju tego samego roku dopełnia tego obowiązku na Uniwersytecie Jana Kazimierza na podstawie rozprawy O wrażeniach położenia i ruchu. Odtwórcze wyobrażenia węchowe w stosunku do wzrokowych i słuchowych wydanej nakładem Polskiego Towarzystwa Filozoficznego we Lwowie w roku 1919, i w dniu 8 lipca tegoż roku otrzymuje stanowisko profesora nadzwyczajnego psychologii i pedagogiki eksperymentalnej (profesorem zwyczajnym zostaje dwa lata później). Oba te stanowiska profesorskie utożsamiano wówczas z pojęciem katedry, które tak samo dzielono na nadzwyczajne i zwyczajne. Docenci habilitowani otrzymywali od razu katedry i stanowiska profesorskie. Za normę płacy profesorskiej przyjęto kwotę 8000 – 12000 marek dla profesora nadzwyczajnego i 10000 – 15000 dla profesora zwyczajnego.

Nie są mi znane okoliczności, które doprowadziły do otrzymania przez Profesora Błachowskiego urlopu w celu zorganizowania studium psychologii na Uniwersytecie Poznańskim. Mógł się on zgłosić sam, odpowiadając na podpisany przez Heliodora Święcickiego komunikat-odezwę, który ukazał się w dniu 1 stycznia 1919 roku w „Kurierze Poznańskim”: „Wobec trudności komunikacyjnych uniemożliwiających dotarcie do wielu uczonych polskich zwracamy się na tej drodze do wszystkich, reflektujących na stanowiska docentów lub profesorów przy uniwersytecie poznańskim, z prośbą o zgłaszanie się do sekretarza Komitetu Organizacyjnego (adres: dr Józef Kostrzewski, Poznań, Elżbiety 4)”. Komunikat został przedrukowany przez inne dzienniki polskie i dotarł do uczonych polskich w kraju i za granicą (m. in. w Niemczech, Rosji, Szwajcarii). W tym czasie uczeni polscy byli skupieni w dwóch ośrodkach akademickich: w Uniwersytecie Jagiellońskim i Uniwersytecie Jana Kazimierza. Dlatego od tych uczelni trzy nowo powstające uniwersytety oczekiwały przede wszystkim pomocy. Jednakże tylko niewielka liczba wybitnych uczonych odpowiedziała na apel a do tego zgłaszały się jeszcze osoby niemające odpowiednich kwalifikacji do pracy naukowo-dydaktycznej. W tej sytuacji Heliodor Święcicki i ks. Stanisław Łukomski (1874-1948), kanonik Kapituły Metropolitalnej w Poznaniu, kierujący Wydziałem Oświaty NRL, rozpoczynają ożywioną korespondencję oraz odbywają uciążliwe podróże koleją do Warszawy, Lwowa, Krakowa i Lublina. Szczególnie trudna sytuacja panowała w tym czasie we Lwowie. W nocy z 30 października na 1 listopada 1918 roku po opanowaniu miasta przez oddziały ukraińskie ludność polska podjęła walkę zbrojną, którą toczyła do jesieni 1920 roku.

Jednak bardziej prawdopodobne wydaje się zgłoszenie kandydatury Stefana Błachowskiego przez Profesora Kazimierza Twardowskiego (1866-1938) z Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, założyciela filozoficznej szkoły lwowsko-warszawskiej, którego uczniowie obejmowali po roku 1918 ważne stanowiska w polskich uniwersytetach. Jakkolwiek było, kandydatura Stefana Błachowskiego musiała dotrzeć do Poznania po 18 listopada 1918 roku, czyli po drugim posiedzeniu Komisji Uniwersyteckiej, na którym jej sekretarz, dr Józef Kostrzewski (1885-1969), zgłosił kandydaturę dr Ludwiki Dobrzyńskiej-Rybickiej na katedrę psychologii, a przed 11 lutego 1919 roku, kiedy to w złożonym przez Heliodora Święcickiego sprawozdaniu z jego pobytu w Warszawie i z obrad Komisji Stabilizacyjnej Uniwersytetu Warszawskiego w Krakowie w dniach 3 – 4 lutego na liście kandydatów na docentury na Wydziale Filozoficznym znalazło się nazwisko Stefana Błachowskiego. Na pierwszym posiedzeniu Rady Wydziału Filozoficznego w sali posiedzeń PTPN w dniu 5 kwietnia 1919 roku, na którym omawiano kwestię docentów prywatnych, czyli docentów tymczasowo wykładających, wśród zaproszonych na to posiedzenie docentów był już Stefan Błachowski.

Pierwszy rok akademicki 1919/1920 trwał od 7 maja 1919 roku do 17 lipca 1920 roku i był podzielony na cztery trymestry „dla wyrównania straconych dla słuchaczy lat w możliwie krótkim czasie”. Zajęcia dydaktyczne w półroczu letnim 1919/1920 rozpoczęły się pięć dni po inauguracji, tj. 12 maja i trwały do 26 lipca 1919 roku (półrocze jesienne trwało od 23 września do 20 grudnia 1919 roku). Półrocze zimowe trwało od 2 stycznia do 24 marca 1920 roku. Na wykłady można się było zapisywać od 24 kwietnia do 12 maja 1919 roku (opłata za wykłady wynosiła 5 marek za godzinę w semestrze).

Wraz z utworzeniem Wydziału Filozoficznego powstało kierowane przez Stefana Błachowskiego seminarium psychologiczne a po otrzymaniu przez niego nominacji na stanowisko profesora nadzwyczajnego – Katedra i Zakład Psychologii i Pedagogiki Eksperymentalnej (w dokumentach archiwalnych występują zamiennie nazwy: Katedra Psychologii, Zakład Psychologiczny i Instytut Psychologiczny).

Katedra Psychologii zajmowała początkowo jeden pokój w gmachu Collegium Minus (Wały Wazów nr 26, obecnie ul. Wieniawskiego nr 1), zbudowanej w latach 1905-1910 siedzibie pruskiej Akademii Królewskiej, utworzonej w Poznaniu 4 listopada 1903 roku dla zrealizowania „niemieckiej misji na wschodzie” (w czasie okupacji hitlerowskiej mieścił się tutaj Uniwersytet Rzeszy). Kompleks budynków byłej Akademii Królewskiej, utrzymany w stylu renesansu północnoniemieckiego, został na początku kwietnia 1919 roku przekazany Uniwersytetowi przez NRL. Nazwę Collegium Minus przyjęła b. Akademia Królewska na posiedzeniu Komisji Uniwersyteckiej w dniu 5 kwietnia 1919 roku.Tutaj mieścił się rektorat i administracja Uniwersytetu oraz m. in. Seminarium Filozoficzne, niektóre Zakłady Wydziału Filozoficznego, następnie Humanistycznego i Matematyczno-Przyrodniczego oraz siedem sal wykładowych: 17, 18, 19, 20, 22, 26 i 27.

W swoim liście z dnia 8 marca 1920 roku do Ministra b. Dzielnicy Pruskiej w Poznaniu Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Tadeusz Łopuszański pisze m. in.: „(…) pomieszczenia zupełnie niewystarczające posiadają Katedry: (…) psychologii doświadczalnej (…)”. Być może wskutek tej interwencji w roku akademickim 1923/1924 Katedra Psychologii dysponowała już dziewięcioma pokojami („ubikacjami”, jak wówczas je nazywano) w przyległym do Collegium Minus budynku byłych Spółek Kas Raiffeisena (obecnie Collegium Iuridicum UAM) na ul. Wjazdowej nr 3 na pierwszym piętrze (wejście z lewej strony). W roku 1919 budynek zajmowało Dowództwo Okręgu Generalnego. W kwietniu 1920 roku przeniesiono tutaj część Zakładów Wydziału Filozoficznego (w tym i Zakład Psychologii), które dotąd gnieździły się w podziemiach i na parterze Zamku pocesarskiego (Collegium Maius) oraz w Collegium Minus. Nową siedzibą Katedry Psychologii na ul. Wjazdowej nr 3 było mieszkanie wielopokojowe, przystosowane – po usunięciu pieca kuchennego (zlew pozostał!) – do nowej funkcji. Dawna kuchnia i znajdujący się obok niewielki pokój (prawdopodobnie dawne pomieszczenie dla służby), połączone krótkim korytarzem, były zajmowane przez Zakład Pedagogiki. Jego kierownik, Profesor Ludwik Jaxa-Bykowski (1881-1948), ormiańskiego pochodzenia biolog i pedagog, miał swój gabinet w tym właśnie pokoju dla służby, natomiast w byłej kuchni na dwóch niewielkich regałach mieścił się księgozbiór Zakładu. Pozostałe pokoje zajmowała Katedra Psychologii z gabinetem Profesora Błachowskiego. W nowych pomieszczeniach znalazło się miejsce dla biblioteki, która w roku 1923 liczyła 1000 książek i czasopism oraz dla sporego zestawu aparatów do badań i ćwiczeń psychologicznych. W roku akademickim 1930/1931 Katedra Psychologii na Wjazdowej nr 3 miała już telefon (nr 55-03). Oprócz Profesora Błachowskiego w Katedrze Psychologii Eksperymentalnej był od roku 1921 zatrudniony na etacie starszego asystenta dr Albert Dryjski (1889-1956) a po habilitacji w 1926 roku – docenta. Z niejasnych przyczyn nie przedłużono z nim w roku 1927 kontraktu o pracę.

Wykłady dla studentów psychologii odbywały się w Collegium Minus. W półroczu letnim pierwszego roku akademickiego Prof. Stefan Błachowski miał wykłady i ćwiczenia z psychologii (część I), w której zakres wchodziły: „Metody, wrażenia i wyobrażenia” (3 godziny tygodniowo), „psychologia pamięci ze szczególnym uwzględnieniem pedagogiki eksperymentalnej” (1 godzina tygodniowo). Prowadził również ćwiczenia z psychologii eksperymentalnej (2 godziny tygodniowo). W półroczu jesiennym wykłady z części drugiej psychologii obejmowały myślenie, uczucia i wolę (2 godziny tygodniowo), druga część psychologii pamięci (1 godzina tygodniowo) oraz główne problemy pedagogiki eksperymentalnej (1 godzina tygodniowo). Na ćwiczenia z psychologii przeznaczono 2 godziny tygodniowo. W półroczu zimowym Prof. Błachowski miał wykłady z psychologii uczuć (2 godziny tygodniowo) oraz z psychologii pracy umysłowej i jej pedagogicznych i dydaktycznych zastosowań (1 godzina tygodniowo). Poza tym prowadził ćwiczenia z psychologii dla początkujących (2 godziny tygodniowo), ćwiczenia z psychologii dla tych, którzy przez dwa półrocza uczęszczali na ćwiczenia (2 godziny tygodniowo) oraz kierował pracami samodzielnymi z psychologii eksperymentalnej (codziennie). Wykłady odbywały się od poniedziałku do czwartku w godzinach wieczornych (zwykle 18 – 20) w sali 20 w Collegium Minus, ćwiczenia – w soboty również w godzinach wieczornych ale w Pracowni Psychologii Eksperymentalnej w Collegium Minus.

Trzeba wiedzieć, że w tamtym czasie psychologia nie miała statusu samodzielnego magisterium i dlatego otrzymywało się tytuł magistra filozofii w zakresie psychologii. Można też było otrzymać magisterium z pedagogiki ze specjalnością psychologii eksperymentalnej i wychowawczej. Wykładowcy i prowadzący ćwiczenia sami ustalali sobie rozkład zajęć w ramach „pensum”, które w wypadku profesora wynosiło sześć godzin tygodniowo. Studenci sami decydowali o wyborze przedmiotów, które chcieli studiować i o kolejności ich zaliczania, mogli więc dobierać sobie zajęcia według uznania. Nie było też ustalonego podziału na lata studiów, które kończono egzaminem państwowym uprawniającym do nauczania w gimnazjum.

W dniu 16 lipca 1921 roku odbyła się promocja pierwszej rozprawy doktorskiej napisanej w Katedrze Psychologii. Autorką pracy zatytułowanej O wpływie sugestyjnym sytuacji poprzedniej na następną była mgr Zofia z Obalińskich Korczyńska (1881-1957) a promotorem i pierwszym recenzentem – Profesor Stefan Błachowski. Drugim recenzentem był Profesor Michał Sobeski (1877-1939), filozof sztuki, krytyk teatralny i estetyk, pierwszy dziekan Wydziału Filozoficznego wybrany w dniu 4 kwietnia 1919 roku na posiedzeniu tzw. Grona Profesorów (późniejszej Rady Wydziału).Natomiast pierwsze kolokwium habilitacyjne w Katedrze Psychologii, która od roku 1925 należała już do nowo utworzonego (na miejsce dawnego Wydziału Filozoficznego) Wydziału Humanistycznego, odbyło się w roku 1926. Stopień doktora habilitowanego uzyskał wówczas dr Albert Dryjski.

Skip to content